Hãy hình dung một người mở điện thoại lúc 7 giờ sáng để xem giờ. Hai mươi phút sau, người đó vẫn đang cuộn feed Instagram, bắt đầu so sánh chuyến đi Đà Lạt của mình với chuyến đi Bali của người khác. Vì vậy, cái cảm giác bình yên vừa có khi mới thức dậy đã biến mất từ bao giờ không hay.

Đây không phải thiếu ý chí. Đây là thiết kế. Do đó, lối sống tối giản thời công nghệ số bắt đầu từ chỗ nhận ra điều đó.

Triết học tối giản minimalism — hiểu theo nghĩa gốc — khuyến khích giữ lại thứ gì phục vụ ý nghĩa, loại bỏ thứ gì chỉ chiếm chỗ. Khi áp vào thế giới số, nó có nghĩa: app nào thật sự phục vụ công việc hoặc kết nối thật của bạn, thì giữ. App nào chỉ lấp đầy khoảng trống cảm xúc bằng nội dung ngẫu nhiên, thì đặt câu hỏi.

Mình muốn nói thẳng: tối giản số không đồng nghĩa với tối giản digital theo kiểu Cal Newport mô tả trong cuốn “Digital Minimalism” (2019). Newport định nghĩa đây là triết học sử dụng công nghệ, trong đó người dùng chỉ chấp nhận công cụ số nếu lợi ích vượt trội đáng kể so với chi phí về thời gian và sự chú ý. Mình đồng ý với nền tảng đó. Tuy nhiên, với người đang sống và làm việc giữa lòng thành phố, có khách hàng trên mạng, có bạn bè nhắn tin Zalo, có công việc cần email, thì “chỉ dùng khi lợi ích vượt trội” cần được dịch ra thành hành động cụ thể hơn.

Tối giản số thực chất là xây ranh giới có chủ đích. Không phải tường lửa, mà là cánh cửa bạn chủ động mở và đóng. Ví dụ, bạn vẫn có mặt trên mạng xã hội, vẫn dùng smartphone, vẫn nhắn tin. Nhưng bạn là người quyết định khi nào, bao lâu, và vì mục đích gì.

Nếu bạn đang tìm hiểu thêm về nền tảng của triết lý này, bài lối sống tối giản minimalism hiểu đúng trước khi vứt đồ sẽ giúp bạn không bắt đầu từ chỗ sai.

Mình từng nghĩ mình “chỉ xem một chút rồi thôi.” Nghĩ vậy từ năm 2019. Đến tận lúc đặt điện thoại xuống lúc 11 giờ 47 phút đêm, biết rõ mình vừa mất gần hai tiếng không nhớ mình xem gì, mình mới thực sự tin vào cơ chế này bằng cảm giác trong người — chứ không chỉ bằng kiến thức.

Vấn đề không nằm ở nội dung bạn xem. Nó nằm ở cấu trúc của feed. Feed được thiết kế để không có điểm kết thúc, để mỗi lần cuộn đều có thể là lần “trúng” nội dung hay, và để phần thưởng không thể dự đoán. Tức là mỗi buổi sáng bạn mở điện thoại, não bộ đang bước vào một vòng lặp mà nó không được cài sẵn cơ chế thoát.

Cái giá của việc không nhận ra điều này là thứ khó đo nhưng rất thật. Cụ thể, bạn dành thời gian tốt nhất trong ngày — khi não còn tươi và tập trung — cho nội dung người khác tạo ra, thay vì cho thứ bạn thật sự muốn xây dựng.

Điều này đặc biệt quan trọng với người đang thực hành lối sống tối giản của người Nhật. Triết lý đó coi sự chú ý là tài nguyên khan hiếm nhất. Ngoài ra, mất sự chú ý vào mạng xã hội nghĩa là mất nguyên liệu để sống đúng với điều mình trân trọng.

Mình có một người quen hay nói câu này: “Mình không nghiện mạng xã hội đâu, mình chỉ check cho có.” Check lúc ăn sáng. Check trong thang máy. Check trước khi ngủ để “thư giãn.” Check ngay khi thức dậy vì “nhỡ có tin nhắn quan trọng.”

Đó không phải check. Đó là không còn biết mình muốn gì khi có một phút trống.

Dưới đây là bảng dấu hiệu phân biệt tối giản số còn giữ được và đang bắt đầu vỡ:

Nhân vật người quen của mình xuất hiện lại ở đây. Một lần được hỏi thẳng: “Hôm qua cuộn feed mấy tiếng, xem được gì đáng nhớ?” Câu trả lời là im lặng khoảng hai giây, rồi: “Không nhớ rõ, nhưng cảm giác lúc đó thoải mái.”

Đây chính là điều mình muốn bạn giữ lại: cảm giác thoải mái tức thì không đồng nghĩa với giá trị thật. Nó có thể chỉ là thoát khỏi một cảm giác khó chịu nhỏ bằng cách tạo ra một cảm giác dễ chịu nhỏ hơn. Do đó, lối sống tối giản thời công nghệ số đặt câu hỏi thẳng vào chỗ đó.

Ai không hợp với cách tiếp cận này? Người đang dùng mạng xã hội là công cụ kiếm sống chính và chưa có hệ thống thay thế. Với họ, cần một lộ trình riêng, không phải giảm ngay.

Nếu bạn muốn đi sâu hơn vào cách xây dựng những thói quen nhỏ như vậy, bài thực hành lối sống tối giản từ một thói quen nhỏ mỗi ngày có lộ trình cụ thể hơn để bắt đầu mà không bị choáng ngợp.

Đọc tới đây, có thể bạn nghĩ: lại là mấy thứ nghe hay trên mạng thôi, thực tế ai làm được đâu.

Mình hiểu. Vì mình cũng từng nghĩ vậy khi đọc những bài kiểu này. Tuy nhiên, có một điểm khác biệt mình muốn nói thẳng.

Sống chậm là khái niệm về chất lượng sự hiện diện. Sống chậm không nghĩa là làm ít hơn hay chậm hơn về tốc độ vật lý. Nó nghĩa là mỗi việc bạn làm đều được làm với đủ sự chú ý để bạn thật sự ở đó. Ví dụ, ăn sáng mà nhớ vị thức ăn, nhắn tin mà biết mình đang nhắn gì với ai.

Tối giản số phục vụ cho điều đó bằng cách giảm số lượng “kênh” cạnh tranh sự chú ý của bạn. Không phải để bạn sống ít kết nối hơn, mà để mỗi kết nối còn lại có trọng lượng hơn.

Lối sống tối giản của người Nhật — cụ thể là triết lý được đề cập trong nhiều cuốn sách Nhật phổ biến những năm gần đây — nhấn mạnh điều này theo cách riêng. Chẳng hạn, triết lý đó khuyến khích chỉ giữ lại thứ gì “khơi dậy niềm vui” (Marie Kondo), hoặc thứ gì “thật sự cần thiết” (Fumio Sasaki trong “Goodbye, Things”, NXB W. W. Norton, 2017). Khi áp vào thế giới số, câu hỏi tương tự trở thành: app nào thật sự đang phục vụ cuộc sống bạn, và app nào chỉ đang phục vụ chính nó?

Người quen của mình, người hay “check cho có” kia, đã thử một điều sau khi mình đề nghị: trong bảy ngày, mỗi lần mở một app mạng xã hội, viết ra điện thoại Note đúng một câu: “Mình mở cái này để làm gì.” Không cần thay đổi hành vi, chỉ ghi thôi. Sau bảy ngày, người đó tự xóa hai app. Không ai bảo. Không cần nghị lực gì đặc biệt. Chỉ vì nhìn thấy rõ.

Đó là sức mạnh của sự chú ý có chủ đích. Ngoài ra, đó cũng là lý do lối sống tối giản thời công nghệ số không bắt đầu từ hành động lớn, mà từ nhận thức nhỏ tích lũy.

Nếu bạn tò mò về cách người Nhật ứng dụng điều này trong thực tế đời sống, lối sống tối giản của người Nhật là gì và bắt đầu từ đâu sẽ cho bạn một điểm khởi đầu cụ thể hơn. Và nếu bạn muốn đọc thêm từ góc nhìn sách trước khi thực hành, review sách lối sống tối giản của người Nhật — đọc xong thật sự thay đổi không sẽ giúp bạn không mua nhầm sách.

06

Câu hỏi thường gặp về tối giản số

Lối sống tối giản thời công nghệ số có nghĩa là xóa hết mạng xã hội không?

Không. Tối giản số nghĩa là chủ động chọn lọc cái gì phục vụ mình, không phải từ chối tất cả. Xóa hết mà không biết vì sao thì chỉ là thay một thói quen bằng sự thiếu hụt.

Sống chậm nghĩa là gì trong đời thực, không phải trong sách?

Sống chậm là biết mình đang làm gì và đang ở đâu khi đang làm nó. Không phải tốc độ, mà là mức độ hiện diện. Ăn sáng mà nhớ vị ăn gì là sống chậm, dù bạn ăn trong mười lăm phút.

Người làm việc cần mạng xã hội có thể tối giản số không?

Được, nhưng cần thiết kế ranh giới rõ hơn: giờ làm việc trên mạng xã hội tách biệt với giờ sống. Không để hai thứ chồng vào nhau suốt ngày. Đây là thách thức thật nhưng không phải không làm được.

Tại sao phải sống chậm khi thế giới đang nhanh hơn mỗi ngày?

Chính vì thế giới nhanh hơn nên sự chú ý trở nên khan hiếm và quý hơn. Người nào giữ được sự chú ý trong thời kỳ xao nhãng toàn diện thì người đó có lợi thế thật sự, không phải người chạy nhanh nhất.

Mối quan hệ có bị ảnh hưởng khi mình giảm dùng mạng xã hội không?

Mối quan hệ thật thường không bị ảnh hưởng, vì kết nối thật không diễn ra qua lượt like. Thứ giảm đi là kết nối hời hợt, mà thật ra bạn cũng không cảm thấy mất khi nó qua đi. Bài 5 kỹ năng giao tiếp trong tình yêu giúp tránh hiểu lầm tích tụ nói thẳng hơn về phần này.